Thầu phụ thi công quán: ai thật sự làm việc của mình?

Anh chị ký hợp đồng với một nhà thầu, trả tiền cho một nhà thầu. Nhưng người khoan tường, người kéo dây điện, người lắp inox bếp thì chưa chắc là người của nhà thầu vừa ký. Có thể họ là thợ của 3 đơn vị khác nhau. Mỗi đơn vị được nhà thầu chính thuê lại một phần việc.

Chuyện này tự nó bình thường. Nhiều nhà thầu làm vậy, bên tôi cũng có lúc làm, và luật không cấm. Chỗ không bình thường là làm mà không nói với anh chị. Anh chị không biết ai đang làm gì trên công trình của mình, thì tới lúc cần hỏi sẽ không biết hỏi ai.

Trong bài, "nhà thầu chính" là bên anh chị ký hợp đồng thi công; luật gọi là "bên nhận thầu". "Nhà thầu phụ" là đơn vị nhà thầu chính thuê lại để làm một phần việc. "Chủ đầu tư" hay "bên giao thầu" trong luật là người bỏ tiền làm công trình, tức anh chị. "Hạng mục" là từng phần việc lớn như điện nước, trần, bếp. "Dự án đầu tư công" là dự án dùng vốn nhà nước.

Nhà thầu nhận trọn gói thì có tự làm hết mọi hạng mục không?

Thường là không. Và tôi nói luôn cả phần bên tôi, cho rõ ràng.

Một công trình nhà hàng đi qua nhiều đầu việc: phá dỡ, làm tường, trát, điện, nước, trần, sàn, sơn, nội thất, inox bếp, biển hiệu. Mỗi đầu việc cần một loại máy và một loại tay nghề riêng.

Bên tôi nhận trọn 6 hạng mục: thiết kế, nội thất, cơ điện, inox bếp, xây dựng, biển hiệu. Bên tôi có xưởng sản xuất riêng cho 3 mảng: inox, nội thất, và quảng cáo, tức biển hiệu, chữ nổi, hộp đèn, bảng chỉ dẫn. Anh chị xem từng phần việc của 6 hạng mục ở trang Dịch vụ liệt kê từng phần việc. Còn mấy phần việc nhỏ thì bên tôi cũng có lúc giao cho đơn vị chuyên làm bên ngoài. Giao ra thì bên tôi đứng ra chịu trách nhiệm với anh chị về phần việc giao ra.

Ngay trong một hạng mục, việc cũng có thể chia qua 2 tổ đội. Một giám sát công trường bên tôi kể về dây đèn LED trang trí: bên điện chỉ để sẵn đầu dây chờ, còn lắp thì tùy từng vị trí. Có vị trí do tổ nội thất lắp, có vị trí do tổ điện nước lắp. Người ngoài nhìn vào chỉ thấy một dải đèn. Người trong nghề thì biết dải đèn có khi đi qua tay 2 tổ.

Nhà thầu nào nói họ tự làm từ đầu tới cuối, không giao ra ngoài phần nào, thì anh chị hỏi thêm cho rõ: hạng mục nào tự làm, và làm ở đâu. Với đồ làm sẵn như nội thất, inox bếp, biển hiệu thì hỏi làm ở xưởng nào. Với việc làm tại công trình như điện nước, trát tường thì hỏi tổ thợ là người của công ty hay thuê theo công trình. Đơn vị tự làm thật thì trả lời được ngay, kèm địa chỉ xưởng để anh chị tới xem.

Nên câu đáng hỏi là "anh giao ra những phần nào, và phần giao ra ai chịu trách nhiệm với tôi". Hỏi "anh có dùng thầu phụ không" thì chỉ nhận về một chữ có hoặc không.

Nhà thầu phụ làm hỏng thì ai chịu trách nhiệm với anh chị?

Nhà thầu chính. Chuyện nhà thầu phụ thì phần lớn luật để hai bên tự thỏa thuận, nhưng chỗ này thì luật buộc hẳn.

Nghị định 210/2026/NĐ-CP về hợp đồng xây dựng có Điều 19 khoản 1 điểm b. Điểm này buộc nhà thầu chính chịu trách nhiệm trước chủ đầu tư. Trách nhiệm gồm tiến độ, chất lượng, an toàn lao động, bảo vệ môi trường. Nhà thầu chính chịu trách nhiệm về cả sai sót của mình lẫn các công việc do nhà thầu phụ thực hiện.

Luật Xây dựng cũng ghi đúng ý này. Luật Xây dựng 135/2025, Điều 61 khoản 2 điểm l buộc nhà thầu thi công chịu trách nhiệm về chất lượng thi công. Trách nhiệm tính "kể cả phần việc do nhà thầu phụ thực hiện". Nhà thầu chính chịu trách nhiệm trước chủ đầu tư và trước pháp luật. Cả 2 câu luật không kèm điều kiện nào về nguồn vốn, nên áp cho cả nhà hàng anh chị bỏ tiền túi ra làm.

Nghĩa thực tế rất gọn. Trong lúc thi công, hạng mục nào sai thì anh chị yêu cầu nhà thầu chính sửa. Anh chị không phải đi tìm đơn vị đã trực tiếp làm. Nhà thầu phụ chịu trách nhiệm với nhà thầu chính là chuyện giữa hai bên nhà thầu. Nhà thầu chính không được lấy lý do "chỗ đó bên em thuê người khác làm" để đẩy trách nhiệm đi.

Còn hỏng sau khi bàn giao thì thuộc phần bảo hành, và phần bảo hành nằm ở một điều luật khác. Điều 20 khoản 2 của cùng nghị định giao trách nhiệm bảo hành cho nhà thầu theo đúng thỏa thuận trong hợp đồng. Bảo đảm bảo hành là khoản anh chị giữ trong tay suốt thời hạn bảo hành, thường là tiền giữ lại chưa trả nốt. Hợp đồng có bảo đảm bảo hành thì anh chị có thêm một quyền. Nhà thầu không quay lại sửa, hoặc sửa không đạt, thì anh chị được dùng bảo đảm bảo hành để thuê người khác sửa. Bảo đảm bao nhiêu thì phần lớn do hai bên thỏa thuận. Hợp đồng không ghi khoản bảo đảm thì anh chị không có khoản nào trong tay để dùng.

Nhà thầu chính có phải hỏi anh chị trước khi thuê nhà thầu phụ không?

Với nhà hàng tư nhân thì không, và đây là chỗ nhiều người tưởng ngược. Muốn nhà thầu chính phải hỏi trước thì anh chị phải ghi điều này vào hợp đồng.

Nghị định 210/2026 có 2 câu đáng đọc kỹ. Cả hai áp cho nhà hàng tư nhân. Đọc kỹ thì thấy cả hai không buộc nhà thầu chính phải hỏi anh chị trước:

• Điều 19 khoản 1 mở đầu bằng câu: việc sử dụng nhà thầu phụ "do các bên thỏa thuận trong hợp đồng". Tức là có dùng nhà thầu phụ hay không, dùng thế nào, thì hai bên ghi vào hợp đồng. Điểm a và b của khoản 1 buộc nhà thầu chính giao việc đúng năng lực nhà thầu phụ. Nhà thầu chính cũng chịu trách nhiệm phần nhà thầu phụ làm. Nhưng khoản 1 không đặt sẵn chuyện phải hỏi anh chị trước.
• Điều 15 khoản 2 điểm b kê một nghĩa vụ của bên giao thầu, tức của chính anh chị. Đó là xem xét, chấp thuận danh sách nhà thầu phụ "chưa có trong hợp đồng xây dựng theo đề nghị của bên nhận thầu". Nghĩa vụ này là của anh chị. Và nghĩa vụ chỉ bắt đầu khi nhà thầu chính tự mang danh sách tới. Luật không có câu nào bắt nhà thầu chính phải mang tới.

Vậy cái gì mới là của riêng công trình nhà nước? Điều 19 khoản 1 điểm c nói về nhà thầu phụ ngoài danh sách kèm hợp đồng. Dùng nhà thầu phụ như vậy thì phải được chủ đầu tư chấp thuận bằng văn bản. Điểm c mở đầu bằng cụm "đối với các hợp đồng xây dựng thuộc dự án đầu tư công".

Với nhà hàng tư nhân, câu luật dùng được là Điều 15 khoản 2 điểm b. Câu này chỉ nói tới nhà thầu phụ "chưa có trong hợp đồng". Hợp đồng không kê danh sách nhà thầu phụ nào thì không có gì để đối chiếu, và câu luật thành ra không dùng được. Nên anh chị vẫn phải ghi vào hợp đồng một danh sách nhà thầu phụ ban đầu. Ghi thêm một dòng buộc nhà thầu chính báo trước khi đổi sang đơn vị ngoài danh sách: báo trước bao lâu, báo bằng gì.

Anh chị có được chỉ định nhà thầu phụ cho nhà thầu chính không?

Được, nếu hợp đồng đã ghi trước các tình huống cho phép. Đây là quyền ít người biết, nằm ở Điều 19 khoản 2 Nghị định 210/2026. Các điểm a, b, c của khoản 2 không kèm điều kiện nào về nguồn vốn.

Cơ chế thế này. Anh chị đã yêu cầu nhà thầu chính làm đúng hợp đồng về an toàn, chất lượng, tiến độ. Họ vẫn không đáp ứng được. Tới lúc này, anh chị được chỉ định một đơn vị để nhà thầu chính thuê làm nhà thầu phụ.

Đổi lại, nhà thầu chính được từ chối trong 3 trường hợp. Một là anh chị chỉ định trong một tình huống không nằm trong những tình huống hai bên đã thỏa thuận trong hợp đồng. Hai là công việc thật ra vẫn đang chạy đúng hợp đồng. Ba là nhà thầu chính có đủ cơ sở cho rằng đơn vị anh chị chỉ định không đáp ứng được hợp đồng.

Đặt quyền của anh chị cạnh quyền từ chối của nhà thầu chính là thấy điều then chốt. Quyền chỉ định chỉ dùng được khi hợp đồng đã ghi sẵn tình huống nào thì anh chị được chỉ định. Hợp đồng không ghi thì tới lúc cần, nhà thầu chính từ chối là đúng luật.

Có luật nào cấm nhà thầu đem hết việc đi thuê lại không?

Nghị định về hợp đồng xây dựng đang có hiệu lực thì không có câu cấm nào như vậy.

Nhiều người vẫn nhắc câu "nhà thầu chính không được giao lại toàn bộ công việc cho nhà thầu phụ". Câu này không nằm trong Nghị định 210/2026, nghị định có hiệu lực từ ngày 01/7/2026.

Cách xử lý thì đằng nào cũng không đổi. Anh chị muốn nhà thầu chính tự tay làm những hạng mục tốn tiền nhất, thường là bếp, cơ điện, nội thất? Ghi thẳng tên các hạng mục này vào hợp đồng. Ghi vào hợp đồng chắc hơn trông vào một điều luật.

Gộp lại thì thế này. Về nhà thầu phụ, luật đứng về phía anh chị ở đúng mấy điều vừa kể. Ngoài ra, phần lớn những gì người ta tưởng luật đã lo hộ thì luật chỉ lo cho dự án đầu tư công. Điều nào luật bắt, điều nào chỉ hợp đồng bắt được thì xem bài cái gì luật bắt, cái gì chỉ hợp đồng bắt được.

Trả tiền thẳng cho nhà thầu phụ có được không?

Được. Điều 19 khoản 3 của cùng nghị định cho chủ đầu tư thanh toán trực tiếp cho nhà thầu phụ. Anh chị trả thẳng "trên cơ sở đề xuất của nhà thầu chính và các thỏa thuận trong hợp đồng". Tức là cần đủ 2 thứ: nhà thầu chính đề xuất, và hợp đồng có sẵn thỏa thuận.

Cách trả thẳng ít người biết, mà lại gỡ được một tình huống hay gặp. Một nhà thầu phụ làm xong phần việc mà chưa được nhà thầu chính trả tiền. Thế là họ không chịu quay lại sửa nốt chỗ còn dở.

Luật không nói thêm điều kiện nào. Nhưng trên thực tế, cách này chỉ có ích khi anh chị còn tiền chưa trả cho nhà thầu chính. Trả hết cho nhà thầu chính rồi thì không còn khoản nào để chuyển sang nhà thầu phụ, mà trả thêm là trả 2 lần. Nên dòng cho phép trả thẳng chỉ đáng giá khi anh chị dùng nó trước khi thanh toán đợt cuối. Lúc đó anh chị còn tiền trong tay, và nhà thầu chính còn lý do để đề xuất.

Tôi không khuyên anh chị mặc định trả thẳng cho từng đơn vị. Trả thẳng cho từng đơn vị thì các tổ thợ quay sang hỏi thẳng anh chị, và anh chị thành người xếp lịch cho họ. Cái lợi lớn nhất của việc giao một đầu mối trên thực tế dễ mất dần: chỉ một bên chịu trách nhiệm, và 2 tổ thợ vướng việc nhau thì có người đứng ra xếp lại. Ý tôi chỉ là nên có sẵn một dòng cho phép trả thẳng, thay vì tới lúc cần mới đi thương lượng.

Vậy hợp đồng nên ghi những gì về nhà thầu phụ?

5 dòng. Cả 5 đều là điều một nhà thầu làm thật không ngại ký.

Dòng nói nhà thầu chính chịu trách nhiệm cả phần giao ra nghe như thừa, vì luật đã ghi. Tôi vẫn khuyên ghi lại vào hợp đồng. Lúc hai bên còn vui vẻ thì không ai đi tra nghị định. Lúc đã tranh cãi thì hợp đồng là tờ giấy hai bên cùng cầm, còn nghị định thì phải nhờ người đọc hộ.

5 dòng trong bảng mang đi hỏi nhà thầu nào cũng được, kể cả hỏi bên tôi. Bên làm thật trả lời ngay được 2 câu: giao ra những phần nào, và phần giao ra ai chịu trách nhiệm với anh chị.

Người khoan tường nhà hàng của anh chị có thể là thợ của bất kỳ đơn vị nào. Còn bên chịu trách nhiệm với anh chị về mọi phần việc thì chỉ có một: bên đã ký hợp đồng với anh chị.