Trả tiền thiết kế quán xong, bộ bản vẽ thuộc về ai?

Bộ bản vẽ vừa trả tiền thiết kế là của ai? Lúc ký hợp đồng thiết kế, hiếm ai hỏi câu này. Tới lúc cần mới cuống lên đi tìm câu trả lời.

Câu hỏi thường bật ra vào 3 lúc. Lúc anh chị muốn đổi sang đơn vị thi công khác mà vẫn giữ phương án cũ. Lúc anh chị mở cơ sở thứ hai và muốn dùng lại bộ bản vẽ cũ. Và lúc anh chị muốn sửa vài chỗ trong phương án mà bên thiết kế không đồng ý.

Trong bài, "bộ bản vẽ" là cả tập hồ sơ thiết kế: mọi bản vẽ và bảng kê vật liệu đi kèm.

Nói trước để anh chị biết tôi đứng ở phía nào. Bên tôi nhận cả thiết kế lẫn thi công. Bên tôi vừa làm ra bộ bản vẽ, vừa giữ bộ bản vẽ trong tay. Loại đơn vị như bên tôi chính là bên anh chị cần hỏi kỹ về chuyện này. Anh chị cứ đọc với con mắt đề phòng, và mở đúng mấy điều luật tôi dẫn mà đối chiếu.

Trả tiền thiết kế xong thì bộ bản vẽ thuộc về ai?

Nếu anh chị ký thẳng với người thiết kế thì một phần quyền với bộ bản vẽ thuộc về anh chị. Phần này gọi là quyền tài sản. Phần còn lại vẫn ở với người thiết kế.

Luật Sở hữu trí tuệ chia quyền tác giả làm 2 nhóm. Bản gộp đủ các lần sửa, tính tới lần sửa có hiệu lực ngày 01/4/2026, là bản hợp nhất số 67/VBHN-VPQH.

Nhóm thứ nhất là quyền tài sản, nằm ở Điều 20: sao chép bộ bản vẽ, dựa vào bộ bản vẽ làm ra bản khác, đem phân phối cho người khác. Nhóm thứ hai là quyền nhân thân, nằm ở Điều 19. Nhóm này có 4 quyền: đặt tên cho tác phẩm, đứng tên tác giả, công bố tác phẩm, và bảo vệ sự toàn vẹn của tác phẩm. Nhóm quyền nhân thân gắn với chính người sáng tạo ra tác phẩm.

Ai giữ quyền tài sản thì luật ghi ở Điều 39 khoản 2: tổ chức, cá nhân "giao kết hợp đồng với tác giả sáng tạo ra tác phẩm" là chủ sở hữu quyền tài sản. Bên ký hợp đồng với tác giả còn có thêm quyền công bố. Đó là quyền quyết định lần đầu đưa bộ bản vẽ ra cho người ngoài xem. Câu luật kết bằng mấy chữ: trừ trường hợp có thỏa thuận khác.

Bộ bản vẽ nhà hàng có được luật bảo hộ không? Có. Điều 14 khoản 1 kê các loại tác phẩm được bảo hộ. Trong danh sách có tác phẩm kiến trúc, và có bản vẽ liên quan đến kiến trúc. Bộ bản vẽ một nhà hàng thường có cả hai thứ. Nhưng bộ bản vẽ của anh chị có được bảo hộ trọn hay không còn tùy trong bộ có những gì. Chỗ này nên hỏi thêm luật sư, đừng chỉ dựa vào một bài viết.

Tới đây nghe như mọi chuyện đã xong. Chưa xong. Còn mấy chữ "trừ trường hợp có thỏa thuận khác", và còn nhóm quyền nhân thân.

Kiến trúc sư giữ lại quyền gì, dù anh chị đã trả tiền?

Kiến trúc sư giữ gần như cả nhóm quyền nhân thân. Điều 45 khoản 2 ghi: tác giả không được chuyển nhượng các quyền nhân thân quy định tại Điều 19, trừ quyền công bố tác phẩm. Quyền đặt tên thì Điều 19 khoản 1 cho tác giả chuyển quyền sử dụng cho bên nhận quyền tài sản.

Hai quyền còn lại thì ở với kiến trúc sư, hợp đồng viết thế nào cũng vậy, anh chị trả bao nhiêu tiền cũng vậy. Một là quyền đứng tên tác giả. Hai là quyền bảo vệ sự toàn vẹn của tác phẩm.

Quyền bảo vệ sự toàn vẹn được tả ở Điều 19 khoản 4. Tác giả được quyền không cho người khác xuyên tạc tác phẩm. Tác giả cũng được quyền không cho người khác sửa đổi, cắt xén tác phẩm theo cách "gây phương hại đến danh dự và uy tín của tác giả". Tức là luật không cấm mọi kiểu sửa. Luật cấm kiểu sửa làm hại danh dự, uy tín của người thiết kế.

Nên bộ bản vẽ không phải món đồ mua đứt bán đoạn như cái bàn, cái ghế. Anh chị mua được quyền đem bộ bản vẽ ra dùng. Anh chị không mua được quyền bóp méo bộ bản vẽ.

Trong nghề, tôi ít khi thấy quyền bảo vệ sự toàn vẹn được đem ra dùng thật. Luật cũng không đặt ngưỡng cụ thể cho mấy chữ "gây phương hại đến danh dự và uy tín".

Có một trường hợp luật đặt thêm một bước. Đó là khi làm tác phẩm phái sinh, tức một bộ bản vẽ mới dựa trên bộ bản vẽ cũ. Thường thì chỉ cần bên giữ quyền tài sản cho phép. Nhưng Điều 20 khoản 2 ghi thêm: bộ bản vẽ mới mà ảnh hưởng đến quyền bảo vệ sự toàn vẹn thì còn phải được tác giả đồng ý bằng văn bản.

Cho nên, anh chị chưa ký mà liệu trước sẽ sửa nhiều, thì nói ra từ đầu. Định đưa bộ bản vẽ cho một đơn vị thi công khác thì cũng nói ra từ đầu. Ghi 2 việc này vào hợp đồng thiết kế. Ghi vào thì cũng không lấy được quyền nhân thân khỏi kiến trúc sư. Nhưng hai bên đã bàn trước với nhau, nên về sau đỡ phải tranh cãi.

Ký hợp đồng với công ty thiết kế thì có khác ký thẳng với kiến trúc sư không?

Có khác, và chỗ khác này luật chưa nói dứt khoát. Tôi nói thật để anh chị biết chỗ chưa rõ nằm ở đâu.

Điều 39 khoản 2 viết "giao kết hợp đồng với tác giả". Tác giả là người trực tiếp sáng tạo, tức anh kiến trúc sư ngồi vẽ. Người thuê thiết kế nhà hàng thì thường ký với một công ty. Kiến trúc sư là người làm công của công ty.

Đọc sát từng chữ thì trường hợp này rơi vào khoản 1 của Điều 39. Khoản 1 nói về tổ chức giao nhiệm vụ sáng tạo cho người thuộc tổ chức mình. Theo hướng đọc này, chủ sở hữu quyền tài sản là công ty thiết kế, không phải anh chị. Khoản 1 cũng kết bằng cùng mấy chữ "trừ trường hợp có thỏa thuận khác".

Đọc theo lối thoáng, không bám từng chữ, thì ra kết luận ngược lại. Anh chị ký hợp đồng thuê làm ra bộ bản vẽ và trả tiền cho việc sáng tạo. Nên anh chị là chủ sở hữu quyền tài sản.

Cả 2 hướng đọc đều rút ra từ chính Điều 39. Cách xử lý thì đơn giản hơn chuyện phân định: đừng để hợp đồng bỏ trống chuyện quyền tài sản.

Hợp đồng thiết kế nên có một điều khoản ghi rõ: sau khi thanh toán đủ, quyền tài sản của bộ bản vẽ thuộc về anh chị. Có điều khoản này thì 2 hướng đọc kia gần như hết chỗ để tranh cãi. Nếu hiểu theo khoản 1, tức công ty đang giữ quyền, thì điều khoản này là một thỏa thuận chuyển nhượng. Điều 46 khoản 1 buộc hợp đồng chuyển nhượng quyền tác giả phải lập thành văn bản, có đủ các nội dung chủ yếu. Nên điều khoản này đáng nhờ luật sư xem qua một lượt.

Nói rõ thêm để khỏi lẫn với mục trên. Điều khoản về quyền tài sản chỉ chốt được quyền tài sản và quyền công bố. Quyền đứng tên và quyền bảo vệ sự toàn vẹn thì hợp đồng viết gì cũng không chuyển đi được.

Hợp đồng thiết kế nên ghi những gì để khỏi tranh cãi về bộ bản vẽ?

Ghi 5 dòng, kê trong bảng dưới. Dòng nào cũng ngắn. Anh chị chỉ thấy giá trị của 5 dòng này vào đúng ngày cần dùng tới bộ bản vẽ.

Dòng cuối bảng là dòng tôi hay thấy bị bỏ qua. Nhận về một bộ chỉ xem được thì muốn sửa một chi tiết, anh chị buộc phải quay lại đúng bên đã thiết kế. Lúc ấy quan hệ hai bên còn tốt hay không thì cũng phải quay lại.

Tệp gốc là tệp mở ra trên máy tính sửa được từng nét. Bản PDF thì chỉ để xem và in.

Hợp đồng thiết kế đã ký mà chưa ghi gì thì còn làm được gì?

Vẫn làm được 3 việc. Riêng việc thứ ba thì phải làm trước khi trả hết tiền.

1. Mở lại hợp đồng thiết kế, tìm xem có dòng nào nói về quyền tài sản và về bàn giao tệp không.
2. Đề nghị ký thêm một phụ lục cho đúng 2 chuyện quyền tài sản và bàn giao tệp. Phụ lục là tờ giấy ký thêm, gắn vào hợp đồng cũ. Hai bên cùng đồng ý là ký được.
3. Trước khi trả nốt đợt tiền cuối, kiểm xem đã cầm đủ 3 lớp bản vẽ ở mục cuối bài chưa.

Bên thiết kế không chịu ký phụ lục thì đợt tiền cuối chưa trả là thứ anh chị còn giữ để thương lượng. Trả hết rồi thì anh chị chỉ còn cách nhờ vả bên thiết kế.

Cầm về những bản vẽ gì thì bộ bản vẽ mới đủ dùng?

Bên tôi lấy một phép thử làm chuẩn. Một đơn vị thi công chưa từng tham gia công trình cầm bộ bản vẽ lên là thi công được, không phải hỏi thêm ai.

Muốn qua phép thử này thì bộ bản vẽ thường phải có đủ 3 lớp.

Lớp thứ nhất là mặt bằng bố trí và mặt đứng. Mặt bằng bố trí cho biết cái gì đặt ở đâu. Mặt đứng là bản vẽ nhìn thẳng vào từng bức tường, cho biết tường cao thấp ra sao.

Lớp thứ hai là bản vẽ chi tiết từng hạng mục, kèm bảng kê vật liệu. Hạng mục là từng phần việc như trần, sàn, quầy, bếp. Bảng kê phải ghi loại gì, cỡ bao nhiêu, không chỉ một cái tên gọi chung.

Lớp thứ ba là bản vẽ phần đi ngầm: điện, nước, thông gió, đường thoát nước dưới sàn. Thiếu lớp này thì đơn vị thi công sau phải đục tường, đục sàn ra mới biết đường ống chạy đâu.

Anh chị nên cầm cho bằng được đủ 3 lớp. Tấm phối cảnh là mấy tấm hình ba chiều trông như ảnh chụp. Tấm phối cảnh đẹp mắt thật, nhưng thợ không thi công theo tấm phối cảnh được. Đừng lấy tấm phối cảnh làm thước đo bộ bản vẽ đã đủ hay chưa.

Ở bên tôi, khâu thiết kế đi qua 3 chặng. Chặng đầu là mặt bằng bố trí công năng và lối đi lại. Chặng giữa là tấm phối cảnh ba chiều: không gian, màu sắc, vật liệu. Chặng cuối là chuyển mặt bằng và tấm phối cảnh thành phần bản vẽ kỹ thuật chi tiết để thi công. 3 lớp bản vẽ ở trên đều nằm trong phần bản vẽ của chặng cuối.

Riêng phần bếp nấu thì bên tôi không dựng tấm phối cảnh. Bếp chỉ có phần bản vẽ kỹ thuật chi tiết, kèm bản bố trí thiết bị và ốp lát. Nên khi kiểm bộ bản vẽ, anh chị đừng tìm tấm phối cảnh của bếp. Hãy tìm phần bản vẽ kỹ thuật của bếp: thiếu phần này thì bếp không thi công được.

Còn nếu anh chị phải đổi hẳn đơn vị thi công giữa chừng thì việc đầu tiên là chốt phần việc đã làm. Chốt thế nào, tôi viết riêng ở bài đổi nhà thầu giữa chừng khi thi công nhà hàng.

Anh chị đang phân vân bộ bản vẽ bên thiết kế sắp giao đã đủ chưa? Cứ hẹn một buổi, mang danh mục bản vẽ của họ tới, bên tôi kiểm cùng. Một bộ bản vẽ đầy đủ gồm những gì, bên tôi giao ra sao, anh chị xem ở trang Thiết kế nhà hàng.

Trả tiền thiết kế là mua quyền đem bộ bản vẽ ra dùng. Còn dùng được tới đâu thì phụ thuộc vào mấy dòng hai bên ghi lúc ký hợp đồng. Trả nhiều tiền hơn cũng không thay được mấy dòng chữ trong hợp đồng.