Trả tiền thiết kế quán xong, bộ bản vẽ thuộc về ai?

Ký hợp đồng thiết kế thì gần như không ai hỏi câu này, rồi tới lúc cần mới cuống lên đi tìm: bộ bản vẽ tôi vừa trả tiền, nó là của ai?

Chuyện thành ra quan trọng vào đúng ba lúc. Lúc anh chị muốn đổi sang một đơn vị thi công khác nhưng vẫn giữ phương án cũ. Lúc anh chị mở cơ sở thứ hai và muốn dùng lại đúng bộ bản vẽ cũ. Và lúc anh chị muốn sửa vài chỗ trong phương án mà đơn vị thiết kế không đồng ý.

Trả tiền thiết kế quán xong thì bộ bản vẽ thuộc về ai?

Mặc định thì thuộc về anh chị, nhưng chỉ một phần quyền, và chữ "mặc định" ở đây mới là chữ đáng để ý.

Luật Sở hữu trí tuệ chia quyền tác giả làm hai nhóm. Nhóm quyền tài sản gồm những thứ nghe ra là quyền kiếm tiền và quyền sử dụng: sao chép, làm bản phái sinh, phân phối. Nhóm quyền nhân thân thì gắn với chính người sáng tạo, trong đó có quyền đứng tên và quyền bảo vệ sự toàn vẹn của tác phẩm.

Với nhóm quyền tài sản, Điều 39 ghi rõ: tổ chức hoặc cá nhân giao kết hợp đồng với tác giả sáng tạo ra tác phẩm là chủ sở hữu quyền tài sản, trừ trường hợp có thỏa thuận khác. Kiến trúc sư vẫn được ghi tên là tác giả, nhưng quyền tài sản thì nằm ở bên trả tiền.

Còn bộ bản vẽ có nằm trong phạm vi được bảo hộ hay không thì Điều 14 của chính luật ấy liệt kê sẵn: tác phẩm kiến trúc nằm trong danh sách, và bản vẽ liên quan đến kiến trúc cũng nằm trong danh sách. Bộ bản vẽ một cái nhà hàng thường gồm cả hai thứ đó. Nhưng bộ bản vẽ cụ thể của anh chị gồm những gì thì mỗi nơi một khác, nên chỗ này anh chị cứ hỏi người làm luật cho chắc, đừng tin mỗi một bài viết.

Nghe tới đây thì có vẻ mọi chuyện đã xong. Chưa xong, vì hai chữ "trừ trường hợp có thỏa thuận khác", và vì cái nhóm quyền thứ hai.

Vậy cái gì kiến trúc sư giữ lại, dù mình đã trả tiền?

Quyền nhân thân. Và luật ghi thẳng rằng tác giả không được chuyển nhượng nhóm quyền này, trừ mỗi quyền công bố tác phẩm.

Nghĩa là dù hợp đồng có viết thế nào, dù anh chị trả bao nhiêu tiền, kiến trúc sư vẫn giữ quyền được ghi tên là tác giả, và giữ quyền bảo vệ sự toàn vẹn của bản vẽ, tức là quyền không cho người khác sửa đổi, cắt xén tác phẩm theo cách gây phương hại tới danh dự và uy tín của họ.

Đây là chỗ đáng để anh chị dừng lại một nhịp. Bộ bản vẽ anh chị mua về không phải là một món đồ mua đứt bán đoạn như cái bàn cái ghế. Nó là một thứ mà người tạo ra nó còn giữ lại một cái phanh, và cái phanh ấy tiền không mua được.

Cái phanh này ít khi bật thật, vì luật chỉ chặn việc sửa tới mức làm hại danh dự của tác giả, chứ không chặn mọi chỉnh sửa. Nhưng luật không đặt ra một ngưỡng cụ thể nào cho chữ "tới mức" ấy. Cho nên khi anh chị định sửa nhiều, hoặc định đưa bản vẽ cho một đơn vị khác dựng lại theo cách khác đi, thì đó là lúc nên có một dòng trong hợp đồng, chứ đừng để tới lúc phải tranh cãi.

Ký hợp đồng với công ty thiết kế thì có khác ký thẳng với kiến trúc sư không?

Đây là chỗ tôi phải nói thật là chưa chắc, và tôi nghĩ anh chị nên biết nó chưa chắc ở đâu.

Điều luật ở trên viết là "giao kết hợp đồng với tác giả". Mà tác giả, theo cách luật dùng chữ, là người trực tiếp sáng tạo, tức anh kiến trúc sư ngồi vẽ. Trong khi phần lớn anh chị không ký với anh kiến trúc sư đó, anh chị ký với một công ty, còn anh ấy là người của công ty.

Đọc chặt thì trường hợp này rơi vào một điều khoản khác, điều nói về tổ chức giao nhiệm vụ cho người của mình sáng tạo. Khi ấy chủ sở hữu quyền tài sản là công ty thiết kế, không phải anh chị. Đọc rộng thì ra kết luận ngược hẳn: hợp đồng đặt hàng nào cũng là đặt hàng, nên bên trả tiền mới là chủ sở hữu.

Tôi không tìm được nguồn nào phân xử dứt khoát chỗ này. Nhưng chính vì nó chưa dứt khoát nên cách xử lại rất đơn giản: đừng để hợp đồng im lặng về chuyện sở hữu. Một dòng ghi rõ ai sở hữu bộ bản vẽ sau khi thanh toán đủ thì mọi cách đọc luật đều thành chuyện không cần bàn tới nữa.

Hợp đồng thiết kế nên ghi những gì để khỏi cãi nhau về bộ bản vẽ?

Năm dòng. Dòng nào cũng ngắn, và dòng nào cũng chỉ đắt vào đúng cái ngày anh chị cần tới nó.

Cần ghi	Ghi rõ tới đâu	Bỏ trống thì mất gì
Ai sở hữu bộ bản vẽ sau khi thanh toán đủ	Nói thẳng tên bên nào, và mốc thanh toán nào thì quyền chuyển sang	Tới lúc cần thì mỗi bên đọc luật một kiểu
Anh chị được dùng bộ bản vẽ vào những việc gì	Làm công trình này thôi, hay dùng được cho cả cơ sở sau	Mở cơ sở thứ hai lại phải trả tiền thiết kế thêm một lần
Được sửa tới đâu mà không cần hỏi lại	Sửa vật liệu, sửa bố trí, sửa mặt đứng, mỗi loại một mức	Sửa xong mới biết bên kia không đồng ý, mà công trình thì đã làm
Được đưa cho đơn vị thi công khác dựng không	Có hay không, và có thì kèm điều kiện gì	Đổi nhà thầu giữa chừng mà không mang được bản vẽ theo
Giao những gì, ở dạng nào, vào lúc nào	Bản in, tệp gốc mở ra sửa được, hay chỉ tệp xem	Cầm về một tập ảnh đẹp mà không ai dựng lại được từ đó

Dòng về chuyện giao tệp gốc hay chỉ giao tệp xem là dòng hay bị bỏ qua nhất, và cũng là dòng làm anh chị khổ nhất về sau. Nhận về một bộ tệp chỉ xem được thì lúc muốn sửa một chi tiết, anh chị buộc phải quay lại đúng bên đã vẽ, dù quan hệ hai bên lúc đó có còn tốt hay không.

Cầm về những bản vẽ gì thì mới đủ dùng?

Đủ dùng nghĩa là một đơn vị khác, chưa từng tham gia công trình này, cầm hồ sơ thiết kế lên là dựng lại được mà không phải hỏi thêm.

Muốn vậy thì hồ sơ thiết kế phải có đủ ba tầng. Tầng thứ nhất là mặt bằng bố trí và mặt đứng, tức là cái gì đặt ở đâu, cao thấp ra sao. Tầng thứ hai là bản vẽ chi tiết cho từng hạng mục, kèm bảng thống kê vật liệu ghi rõ chủng loại và quy cách, chứ không phải mỗi tên gọi chung chung. Tầng thứ ba là các bản vẽ kỹ thuật đi ngầm, gồm điện, nước, thông gió và thoát sàn. Đây đúng là phần mà thiếu bản vẽ thì đơn vị sau phải đục ra mới biết.

Cộng thêm một thứ nữa mà anh chị nên đòi ngay từ đầu: bản phối cảnh chỉ để xem cho đẹp, nó không dựng được cái gì cả. Đừng nhận mỗi phối cảnh rồi tưởng mình đã có hồ sơ thiết kế.

Còn chuyện đổi hẳn nhà thầu giữa chừng thì phải chốt phần việc đã làm ra sao, tôi viết riêng ở bài đổi nhà thầu giữa chừng. Còn muốn xem một hồ sơ thiết kế đủ ba tầng trông thế nào, anh chị cứ hẹn một buổi, bên tôi mở hồ sơ một công trình đã làm ra cho xem.