Gian hàng trong trung tâm thương mại: khi nào phải có lối thoát nạn thứ hai

Mặt bằng bên tôi đang thi công ở Aeon Mall Hạ Long cho thương hiệu Khèn Nướng Sapa rộng 404,13 m². Trên bản vẽ kiến trúc của mặt bằng này có một bảng tính nhỏ nằm lẫn giữa các ghi chú kỹ thuật. Người đi thuê đọc lướt qua là không thấy.

Bảng ghi 3 dòng. Khu chỗ ngồi rộng 344,13 m², tính ra 142 người. Khu bếp rộng 60 m², tính ra 7 người. Cộng lại là 149 người. Rồi ngay dưới là một dòng kết luận: mặt bằng cần 2 lối thoát nạn.

Cần 2 lối thoát nạn nghĩa là phải có thêm một cái cửa, và cái cửa nào cũng chiếm một quãng tường. Chỗ ngay trước cửa và lối dẫn tới cửa thì không kê được gì vào.

Nói cho rõ một chữ trước đã. Lối thoát nạn là chữ của quy chuẩn; ngoài công trường và trong hồ sơ phòng cháy chữa cháy, nhiều người vẫn quen gọi là lối thoát hiểm. Hai chữ cùng chỉ một thứ, nhưng đi tra thì nên tra bằng chữ của quy chuẩn, vì văn bản viết thế.

Số lối thoát nạn của một gian hàng do ai quyết định?

Số lối thoát nạn không do ai muốn ghi bao nhiêu thì ghi. Quy chuẩn tính theo số người: từ 50 người có mặt cùng lúc trở lên thì phải có ít nhất 2 lối. Phần được tự chọn thì ít hơn anh chị tưởng.

Quy chuẩn đang có hiệu lực là QCVN 06:2022/BXD kèm bản Sửa đổi 1:2023. Đây là quy chuẩn kỹ thuật quốc gia về an toàn cháy cho nhà và công trình. Trong đó có một mục liệt kê những trường hợp mà một gian phòng phải có ít nhất 2 lối thoát nạn. Trường hợp dính tới phần lớn mặt bằng ăn uống là dòng này: gian phòng có mặt đồng thời từ 50 người trở lên. Mặt bằng nằm ở tầng hầm thì ngưỡng thấp hơn nhiều: hơn 15 người đã phải có 2 lối.

Đọc kỹ thì thấy ngưỡng nằm ở số người, không nằm ở diện tích. Mặt bằng rộng mà thưa người vẫn có thể ở dưới ngưỡng; mặt bằng nhỏ mà kê dày thì có thể đã vượt ngưỡng.

Còn một trường hợp nữa ít người biết, và đây mới là chỗ hay làm hỏng phương án. Gian phòng có dưới 50 người vẫn phải làm 2 lối, nếu khoảng cách dọc theo lối đi từ chỗ xa nhất có người tới lối ra vượt quá 25 m. Nghĩa là mặt bằng hẹp mà sâu hun hút thì dù ít khách vẫn rơi vào diện 2 lối.

Nếu anh chị đang xem một mặt bằng dài mà cửa ra hành lang chỉ nằm ở một đầu, thì đây là con số đáng đo ngay hôm đi xem. Đi từ góc trong cùng ra tới cửa, men theo chỗ sẽ là lối đi giữa các dãy bàn, rồi xem được bao nhiêu mét. Đo theo lối đi thật chứ không đo đường chim bay.

Mốc 25 m đo dọc theo lối đi giữa các dãy bàn, nên kê bàn thế nào cũng làm con số này dài ra hay ngắn lại. Chuyện lối đi tôi kể riêng ở bài khoảng cách giữa các bàn trong nhà hàng.

Cái cửa ra hành lang có được tính là lối thoát nạn không?

Có. Và đây là chỗ nhiều người tưởng ngược, nên tôi tách riêng ra nói.

Quy chuẩn ghi rõ: với gian phòng ở tầng bất kỳ trừ tầng một, lối ra được coi là lối thoát nạn khi dẫn thẳng vào buồng thang bộ. Lối ra dẫn vào một hành lang, mà hành lang này dẫn thẳng vào buồng thang bộ, cũng được coi là lối thoát nạn. Mặt bằng trong trung tâm thương mại thường nằm đúng trường hợp sau: cửa mở ra hành lang chung, hành lang chung dẫn thẳng vào buồng thang bộ thoát hiểm của tòa nhà.

Nghĩa là anh chị không phải đi tìm một lối ra thẳng ngoài trời. Phải đếm số cửa dẫn được ra hành lang chung, chứ không cần cửa nào mở thẳng ra ngoài trời.

Còn một lối nữa cũng được tính: cửa dẫn sang gian liền kề, với điều kiện từ gian bên cạnh có lối ra hợp lệ. Nhưng lối này phụ thuộc gian bên cạnh, mà người thuê gian bên cạnh thì mấy năm lại đổi một lần.

Lối thoát rộng bao nhiêu thì đủ? Quy chuẩn đặt mức tối thiểu. Phần lớn đường thoát nạn nằm ngang phải rộng ít nhất 1,0 m, riêng hành lang chung dùng để thoát cho hơn 50 người thì ít nhất 1,2 m. Chiều cao thông thủy, tức chiều cao thật từ sàn tới chỗ thấp nhất bên trên, ít nhất 2 m. Quy chuẩn còn tính bề rộng theo số người cho lối từ hành lang vào buồng thang bộ, nhưng phần này là việc của tòa nhà.

Ngoài quy chuẩn, có tòa nhà còn đặt mức riêng. Ở một trung tâm thương mại bên tôi làm, bản vẽ mặt bằng tòa nhà giao có in sẵn một ô ghi chú: gian ăn uống quá một diện tích nhất định thì phải có 2 lối, và bề rộng lối tăng dần theo diện tích gian. Cùng trang ghi đường lối thoát vẽ sẵn chỉ để tham khảo: bên thuê được đổi đường đi, nhưng phải giữ bề rộng. Nên anh chị đem mặt bằng đối chiếu với cả hai mức, của quy chuẩn và của tòa nhà.

Tính ra mặt bằng cần thêm một lối mà hiện trạng chưa có, thì đừng vội thêm cửa vào bản thiết kế. Mở thêm một lối là đụng vào phần của tòa nhà. Hỏi ban quản lý trước, rồi mới chốt phương án.

Số người trong một gian hàng ai tính, tính bằng gì?

Quy chuẩn cho hai cách, và thứ tự giữa hai cách mới là phần đáng nhớ: số người theo thiết kế đã được duyệt lấy trước, bản vẽ không ghi thì mới chia diện tích cho hệ số.

Thứ nhất: lấy số người lớn nhất theo thiết kế đã được duyệt. Bản vẽ đã ghi bao nhiêu người thì lấy bấy nhiêu.

Thứ hai, và chỉ khi bản vẽ không ghi rõ: lấy diện tích sàn chia cho một hệ số in sẵn trong bảng, gọi là hệ số không gian sàn, đơn vị là m² cho mỗi người. Quy chuẩn có ghi chú kèm theo: diện tích sàn ở đây không tính cầu thang bộ, thang máy, khu vệ sinh và các phần phụ trợ.

Bảng hệ số có 14 dòng, chia theo loại không gian sử dụng. Mấy dòng đáng xem với một mặt bằng ăn uống:

Đọc hết 14 dòng của bảng đầy đủ thì thấy một chuyện hơi buồn cười: không có dòng nào tên là nhà hàng. Cả nước đầy nhà hàng, mà trong bảng thì nghề này không có tên riêng, phải đi mượn tên của người khác. Dòng gần nhất là dòng thứ hai trong bảng trên, hệ số 1,5. Nhà hàng phải đi chung với phòng họp và căng-tin.

Phần được tự chọn nằm ở đây. Xếp một mặt bằng ăn uống thuê trong trung tâm thương mại vào dòng nào thì phải diễn giải, không có điều khoản nào đọc lên là xong. Xếp vào phòng ăn thì hệ số 1,5. Xếp vào trung tâm thương mại thì hệ số 3,0. Hai cách xếp cho ra hai con số cách nhau gấp đôi, nên lúc nhận bản vẽ anh chị hỏi thẳng một câu: chỗ này xếp vào dòng nào, và vì sao.

Vì sao số người trên bản vẽ không khớp hệ số nào mà vẫn đúng?

Quay lại bảng tính tôi kể ở đầu bài. Khu chỗ ngồi rộng 344,13 m², bản vẽ ghi 142 người. Lấy máy tính bấm ngược thì ra 2,42 m² cho mỗi người. Con số 2,42 không trùng 1,5, cũng không trùng 3,0, mà nằm lửng giữa hai dòng của bảng.

Anh chị tự tra quy chuẩn rồi tự nhân chia thì thấy vênh đúng chỗ này, và rất dễ kết luận là bản vẽ tính sai. Nhưng không phải.

Lời giải nằm ngay trong chính quy chuẩn, ở cái thứ tự tôi vừa kể: số người lấy theo thiết kế được duyệt trước, hệ số chỉ dùng khi bản vẽ không ghi. Bản vẽ đã ghi 142 người thì cứ lấy 142, không cần khớp với dòng nào trong bảng.

Có một chỗ tôi phải nói cho đúng. Bảng tính trên bản vẽ cho ra số người mà không ghi tính theo đâu. Có điều, trang bố trí bàn ghế của cùng bộ bản vẽ có in 29 bàn, 142 chỗ, trùng khít với 142 người trong bảng. Tôi đoán bảng lấy theo số chỗ thiết kế, nhưng bản vẽ không nói thẳng, nên tôi chỉ nói là đoán. Còn con số 149 thì vượt xa ngưỡng 50 của quy chuẩn.

Điều đáng nhớ nằm ở chỗ khác: tính theo cách nào thì mặt bằng này cũng cần 2 lối.

Ba cách tính, ba con số cách nhau khá xa, mà con số thấp nhất trong đó cũng đã gấp đôi ngưỡng 50.

Mặt bằng của anh chị nhỏ hơn và không nằm ở tầng hầm thì làm thử hai phép tính riêng. Phép thứ nhất lấy diện tích khu chỗ ngồi chia cho 1,5. Phép thứ hai lấy diện tích khu chỗ ngồi chia cho 3,0. Phép nào cũng cộng thêm diện tích bếp chia cho 7,0. Cả hai kết quả đều dưới 50 thì anh chị còn chỗ để bàn với đơn vị thiết kế. Có một kết quả từ 50 trở lên thì nên tính trước là phải làm 2 lối. Đây chỉ là phép nhẩm thô để anh chị biết mặt bằng của mình đang đứng ở đâu. Con số đưa vào hồ sơ vẫn là con số trên bản vẽ, và còn phải đo thêm mốc 25 m.

Bên cho thuê duyệt bản vẽ gian hàng thì mình hết trách nhiệm chưa?

Chưa hẳn. Trong một bản hợp đồng thuê mẫu tôi đọc, bên cho thuê duyệt rồi thì bên thuê vẫn không bớt trách nhiệm với những tổn thất, tiền phạt. Đây là chỗ tôi muốn anh chị đọc kỹ nhất.

Tôi mở một bản hợp đồng thuê gian hàng mẫu để xem người ta viết gì về chuyện này. Đây là bản mẫu, không phải hợp đồng của một trung tâm cụ thể. Điều khoản về thi công ghi rõ: bên thuê gửi cho bên cho thuê bản thiết kế nội thất, ngoại thất và thiết kế quầy kệ để bên cho thuê xem xét phê duyệt; thiết kế được thông qua rồi thì bên thuê bắt tay vào trang trí.

Đọc tới câu này, nhiều người thấy yên tâm hẳn: đã có người duyệt bản vẽ hộ mình.

Nhưng đọc thêm mấy dòng, bản mẫu ghi thêm: việc bên cho thuê phê duyệt thiết kế không miễn giảm trách nhiệm, nghĩa vụ của bên thuê đối với những mất mát, tổn thất, hư hại, tiền phạt. Đọc tiếp cả bản hợp đồng thì không có dòng nào về lối thoát nạn, không có dòng nào về phòng cháy.

Nghĩa là bên cho thuê giữ quyền duyệt bản vẽ của anh chị. Nhưng duyệt rồi thì bên thuê vẫn không bớt trách nhiệm với những tổn thất, tiền phạt mà bản mẫu kể ra. Tôi hiểu duyệt ở đây là xem xét cho hợp với tòa nhà, không phải bảo lãnh rằng bản vẽ đã đủ an toàn.

Tôi kể bản mẫu để anh chị biết đường mà đọc, chứ mỗi trung tâm một hợp đồng riêng. Anh chị cầm bản hợp đồng thuê thì tìm hai thứ: dòng nói bên cho thuê duyệt rồi thì bên thuê có bớt trách nhiệm không, và dòng nào nói tới lối thoát nạn. Không thấy dòng nào nói bên cho thuê lo phần lối thoát nạn, thì anh chị nên coi phần này là việc của mình.

Còn bộ hồ sơ phòng cháy chữa cháy của mặt bằng có phải qua cơ quan nhà nước thẩm định hay không thì là thủ tục khác, ngưỡng khác. Tôi kể riêng ở bài thẩm định phòng cháy cho nhà hàng trong trung tâm thương mại.

Hỏi đơn vị thiết kế câu gì về lối thoát nạn, và hỏi lúc nào?

Ba câu, hỏi thẳng đơn vị thiết kế, và hỏi lúc bản vẽ chưa chốt.

• Mặt bằng này tính ra bao nhiêu người, và số người lấy theo số chỗ thiết kế hay lấy diện tích chia hệ số?
• Từ chỗ xa nhất có khách ngồi, đi theo lối giữa các bàn ra tới lối thoát nạn là bao nhiêu mét?
• Nếu phải làm lối thứ hai thì đặt ở đâu, và chỗ định đặt cửa hiện đang tính kê gì?

Câu thứ ba mới là câu ăn tiền. Một cái cửa thoát nạn kéo theo nhiều thứ hơn là một cái cửa. Trước cửa phải có lối đi thông, không được kê đồ chắn. Chỗ đặt bếp cũng phải tính theo cửa thoát nạn, vì bếp không được chắn đường thoát của khách.

Ở một gian bên tôi làm trong Aeon Hải Phòng, bản vẽ còn khoanh một dải lối đi chỉ được kê bàn ghế rời, không được dựng gì cố định. Bản vẽ ghi rõ rằng khoảng cách này đã được bên phòng cháy chữa cháy đồng ý. Tức là ở mặt bằng này, chỗ kê bàn quanh lối thoát được chốt với bên phòng cháy, chứ không chốt riêng trong bản vẽ nội thất.

Cách bên tôi lo phần thi công và cải tạo một mặt bằng thuê, tôi kể ở trang thi công và cải tạo. Cái gì trong mặt bằng thuê vẫn là của tòa nhà, từ cây cột tới cái sàn, tôi kể ở bài cây cột trong nhà hàng là của ai. Chốt mấy điều này lúc còn trên giấy thì chỉ tốn công ngồi tính. Chốt sau, lúc mặt bằng đã chia xong và đồ đã đặt xưởng, thì sửa bản vẽ chưa phải là cái giá lớn. Cái giá bên tôi hay thấy là phải bỏ bớt bàn ghế trong phương án đã chia.

Cái bảng tính nhỏ nằm trên bản vẽ ngay từ đầu, không ai giấu anh chị cả. Có điều bảng nằm lẫn giữa một bộ hồ sơ dày cả trăm trang. Bên cho thuê đọc bảng theo phần việc của họ. Còn anh chị mà đọc sót thì người thiệt là chính anh chị, người trả tiền thuê.

Anh chị đang cầm một mặt bằng trong trung tâm thương mại và muốn biết mặt bằng ra được bao nhiêu chỗ ngồi sau khi chừa đủ lối thoát nạn? Gửi bên tôi bản vẽ mặt bằng do tòa nhà cấp. Bên tôi đo thử rồi trả lời.